De Britse historicus Lane Fox, auteur van Pagans and Christians, schreef een reactie op Gibbon, 1986


Gibbon beging de vergissing
de standpunten van enkele niet representatieve denkers als een 'vacuŁm' te interpreteren dat hij de meerderheid toeschreef. [...] Er bestond geen 'bevrijde' meerderheid: er waren individuen die de heidense verering als iets vanzelfsprekends beschouwden, en individuen die van een bewuster beleefde vroomheid getuigden. Ook de heidenen kenden hun goden als 'helpers' en 'medewerkers'; zij vormden een zichtbaar gezelschap dat een mens 'altijd' begeleidde. [...] Na de tijd der apostelen werd het geloof ook niet bijzonder gepropageerd en gestimuleerd door de kerkleiders. Er werden geen openbare predikingen gehouden, geen massabijeenkomsten om de heidense menigten te bekeren. [...] Op dit punt speelde het ontbreken van enige privacy in de levens van de meeste mensen, een belangrijke rol. De woningen die met velen gedeeld moesten worden, en de bazaareconomie van kleine handwerkslieden boden ruime mogelijkheden om vragen te stellen, geruchten te verspreiden en het geloof in stilte wat aan te moedigen. [...] Als wij iets verder kijken dan de teksten van hun moralisten, zien wij dat de christenen niet zo'n 'afgezonderd' leven leidden als Gibbon wel eens gesuggereerd heeft. Zij namen nog steeds dienst in het leger, woonden heidense bruiloften en feesten bij en genoten van de spelen en voorstellingen in het circus.

uit: Manen, v. I. (e.a.), Historia. Geschiedenis & Staatsinrichting voor de bovenbouw HAVO-VWO. Werkboek VWO. Amsterdam, 1994. p. 20.
 

Copyright ©2001 M. Kropman. Alle rechten voorbehouden.
Laatst bijgewerkt: 27 december 2009